Selamünaleyküm. Sorunuz, “Her işin bir ilmi ve bir anlayanı var mı?” sorusunu hem fıkhi-ihsani bir çerçevede ele almak hem de ictihad sınırlarını akılda tutarak açıklamaya çalışır.
Özet cevap
- İlim ve ustalık, birçok iş için gerekli ve değerli kavramlardır. İnsan hayatı boyunca karşılaştığımız pek çok işin, teorik bilgisi ve uygulama tecrübesi olan kişiler tarafından yürütülmesi gereklidir.
- Ancak “her işin mutlak olarak bir erbab-ı ilmîsi (ilim sahibi) olup olmadığını” ve “kimsenin o işi başka biçimde yapamayacağını” iddia etmek, dinî olarak sağlam delillere dayanmalı ve fakihler arasında ortak kanaatle kabul edilmesi gerekir. Bu tür bir tek yanlı hüküm, aşırı genelleştirme olabilir.
- İlmî bilgiye olan ihtiyaç, işin mahiyetine, riskine ve zarara sebep olma potansiyeline bağlı olarak değişir. Örneğin yüksek riskli tıbbi müdahaleler, mühendislik tasarımları veya bilgisayar güvenliği gibi alanlarda uzmanlık vazgeçilmezdir. Ancak basit, geleneksel işler veya günlük hayatın pratik yönleri için herkesin tamamen uzmanlığa sahip olması gerekmez; uygun eğitim, denetim ve edinilmiş beceriyle icra mümkün olur.
- İslam’da ilim (علم) çok yüce ve övgüye değerdir. Ayet ve hadislerde ilme verilen önem sıkça vurgulanır. Ancak ilmin hangi kapsama girer ve kimlerin o ilmi kullandığı meseleleri, nasslar ve icma’ ile doğrulanır. Bu nedenle tekil bir kural olarak “her işin bir ilmi ve erkanı var” demeden önce ilmî kavramların sınırlarını ve icmaı gözetmek gerekir.
Birkaç yönlü değerlendirme
- Teorik ilim ve uygulama becerisi: Bir işin “ilmi” olması, o işin teorik bilgisini ve pratik uygulamasını kapsamalıdır. Örneğin, bir tabletin nasıl çalıştığını anlamak için elektrik, yazılım, donanım prensipleri gibi alanlardan bilgi gerekir. Bu bilgiye sahip kişiler, o işte “ilmiyle” hareket edebilirler.
- Yetkinlik ve ehliyet: Bir işin yürütülmesi için gerekli olan ehliyet, mesleki eğitim, denetim ve meselâ güvenlik standartlarına uyum gibi unsurları içerir. Bu bağlamda “erbab-ı ilmî” ifadesi, sadece teorik bilgiyi değil, aynı zamanda o bilginin uygulanabilirliğini ve sorumluluk bilincini de kapsar.
- Hadis ve fakih görüşleri: Peygamber Efendimiz (sav) ilmin önemini çok açık ifadelerle dile getirmiştir. Ancak hangi ilmin hangi işler için geçerli olduğuna dair sınırlı ve metinler arası bir açıklama gerekir. Bu noktada klasik fıkıh literatüründe mesleklerin ve icatların hangi şartlarda “ehil” sayıldığına dair tartışmalar bulunur. Bunun için güvenilir ilim kaynaklarına başvurmak gerekir.
- Kaynaklar ve örnekler: Güncel tartışmalarda da teknik ilerlemenin hızına bağlı olarak sınırlar değişebilir. Kaynaklar arasında dinî ilimlere yönelik bir bakış açısı sunan:
- “Her şeyi kusatan bir ilim var” gibi makale ve yorumlar, ilim kavramını geniş biçimde ele alır; ama bunların ölçütleri ve dayanakları fakihler arasında farklılık gösterebilir.
- Kainatta her şeyin ilimle yapıldığına dair tefekkür, Kur’an ve hadislerdeki “kainatta her şeyin Allah’ın kudretiyle yaratıldığı" ifadesiyle ilişkilidir; bu konular tevhid ve sünnet ilmi kapsamında tartışılır.
- Sınırlar: Bir işin ilmi ve erbabı olma konusundaki iddialar, nicelikli ve ölçülebilir olmalıdır. Aksi halde spekülasyon ve aşırı genelleme doğabilir.
Dini yönüyle kısa hatırlatma
- İlmin önemi ve gerekliliği konusunda Kur’an ve Hadisler’de güçlü vurgu vardır. Örneğin: “Rabbin için sabah akşam, O’na dua ederek ve kavli ilmiyle” (ayetin meali gibi) veya “İlim sahibi olanlar, olmayanlardan üstündür” gibi ifadeler, ilmin değerine işaret eder. Ancak hangi iş için hangi ilmin gerektiği konusunda net sınırlar, fıkıh usulü ve celebratif kaynaklarda bulunur.
- İlim ve amel, birbirini tamamlar. Bir işi yaparken ilim sahibi olmak, kişinin sorumluluk ve güvenilirlik gerekliliğini artırır. Ancak her durumda tek bir “erbab-ı ilim” tanımlamak, klasik literatürde her alan için sabit bir kural değildir; döneme, teknik gelişmelere ve işin riskine göre değişkenlik gösterebilir.
Sonuç ve öneri
- Her iş için “mutlak” bir erbab-ı ilim şartı var mı sorusunun kesin yanıtı, işin niteliğine ve bağlama göre değişir. Özellikle yüksek riskli ve teknik alanlarda uzmanlık, eğitim ve denetim gereklidir. Ancak gündelik işlerde, uygun eğitim ve tecrübe ile icra mümkün olabilir.
- Bu konuyu daha dengeli ele almak için şu adımları öneririm:
- Hangi iş için hangi ilim gerekli diye araştırın: ilgili alanın fakih ve akademik literatürdeki kriterlerini inceleyin.
- Kaynakları güvenilir edin: Kur’an-ı Kerim, hadisler ve güvenilir ilim kaynakları üzerinden konuyu değerlendirip, aklî meşruluk sınırlarını gözetin.
- Bir iş için “ehil” olup olmadığını belirleyen ölçütleri belirleyin: eğitim, deneyim, denetim, güvenlik ve etik standartlar.
- Ahlaki ve güvenlik açısından sorumluluk bilinciyle hareket edin; icat ve icra süreçlerinde riskleri karşılayabilecek önlemleri alın.
Kaynaklarınız üzerinden bakış açısını genişlettiğinizde, ilim ve iş sahibi olmanın dinî açıdan da gayet meşru ve değerli bir hedef olduğunu göreceksiniz. Eğer isterseniz, belirli bir iş için hangi ilimlerin gerekip gerekmeyeceğini, klasik fakih görüşleriyle birlikte daha somut örneklerle birlikte inceleyelim.
Not: Verdiğiniz bağlantılar değerli tartışma noktaları içerir. Ancak her kaynağın iddialarını ayrı ayrı doğrulamak gerekir; bazı görüşler daha çok yorum niteliğindedir. İsterseniz bu kaynakları tek tek ele alıp hangi ilimlerin hangi bağlamlarda gerektiğini, güvenilir bir çerçevede özetleyelim.
