Aklî Meleke Nedir?

Kısaca: Aklî meleke, insana verilen işitme-görme-kalp (düşünme-merkez) gibi donanımlarla idrak etmek, düşünmek, değerlendirmek ve tercih etmek gücüdür.

Gerekçe: Kur’an, insanın dünyaya “bilmez” halde geldiğini, sonra ona işitme, görme ve “ef’ide/kalpler” verildiğini bildirir (Nahl 16:78). Yine “gönüllerle akletmekten” söz eder ve asıl körlüğün gözde değil göğüslerdeki kalplerde olduğunu vurgular (Hac 22:46). Ayrıca insanın kulak, göz ve kalbinden sorgulanacağını bildirir (İsrâ 17:36). Bu ayetler, aklî melekenin tek bir parça değil; duyu organlarıyla bilgi toplama, kalple-anlayışla anlamlandırma ve buna göre iradeyle yönelme bütünlüğü olduğunu gösterir. Terim olarak akıl (us yürütme), idrak (kavrama), mantık (tutarlı çıkarım), hafıza (hatırlama), hayal (tasavvur), şuur (farkındalık), irade (seçme gücü), vicdan (ahlâkî sezgi) bu bütünün parçalardır; Kur’an’da bunların karşılıkları daha çok sem‘, ebsâr, kulûb/ef’ide, fuâd gibi kelimelerle ifade edilir.

Psikiyatrik durumlara gelince: “Şizofrenide idrak tamamen yitirilir”, “obsesif bozuklukta mantık yitirilir”, “deli olanlar aklî melekelerini tamamen yitirir” genellemeleri isabetli değildir. Bu haller derece derecedir; kimi alanda bozulma olurken diğer alanlar korunabilir. Dinî sorumluluk ilkesi de buna uygundur: Allah hiç kimseye gücünün üstünde yük yüklemez (Bakara 2:286). Kişiye özel hüküm, ehliyet ve mükellefiyet değerlendirmesi ise tıbbî ve hukukî incelemeyi gerektirir; genel ilke, aklî melekenin fiilî kapasitesine göre sorumluluğun belirlenmesidir.

Islam Forum